ASD – co oznacza ten skrót? Poziomy wsparcia w spektrum autyzmu

Co oznacza skrót ASD?

ASD to skrót od angielskich słów Autism Spectrum Disorder. Po polsku mówimy o zaburzeniach ze spektrum autyzmu albo krócej o spektrum autyzmu. Skrót często pojawia się w opiniach, wynikach diagnozy i internetowych wyszukiwarkach, dlatego rodzice i dorośli, którzy go widzą po raz pierwszy, zwykle chcą po prostu wiedzieć, co za nim stoi.

ASD to zaburzenie neurorozwojowe. Oznacza to, że mózg rozwija się i przetwarza informacje w nieco inny sposób niż u większości osób, a różnice są obecne od wczesnego dzieciństwa, nawet jeśli ktoś zauważa je dopiero po latach. To nie jest skutek wychowania ani czegoś, co rodzice zrobili lub zaniedbali.

Dlaczego mówi się o „spektrum”?

Słowo „spektrum” oznacza, że cechy autyzmu mogą występować w bardzo różnym nasileniu i w bardzo różnych połączeniach. Jedno dziecko w ogóle nie mówi, inne mówi płynnie i bogatym językiem, ale trudno mu rozumieć żarty czy ironię. Jedna osoba bardzo źle znosi hałas, inna ma szczególne trudności z nagłymi zmianami planów. Nie ma jednego „typowego” obrazu autyzmu.

Współczesne kryteria diagnostyczne opisują dwa główne obszary:

• trudności w komunikacji i relacjach społecznych, na przykład w rozumieniu niewypowiedzianych zasad rozmowy, odczytywaniu sygnałów niewerbalnych czy nawiązywaniu i podtrzymywaniu kontaktów,
• powtarzalne wzorce zachowania, zainteresowań lub aktywności, w tym silna potrzeba rutyny, intensywne zainteresowania oraz nietypowe reakcje na bodźce zmysłowe, takie jak dźwięk, światło, dotyk czy zapach.

Skąd jedna nazwa zamiast kilku?

Dawniej rozróżniano m.in. autyzm dziecięcy, zespół Aspergera i inne całościowe zaburzenia rozwoju. W klasyfikacji DSM-5 oraz w nowszej klasyfikacji ICD-11 połączono je w jedną kategorię: zaburzenia ze spektrum autyzmu. W polskiej dokumentacji nadal można jednak spotkać starsze nazwy lub oznaczenia z ICD-10, dlatego w opiniach zdarzają się różne sformułowania. Więcej o tym, jak to wygląda w praktyce, piszemy w artykule o różnicy między spektrum autyzmu a zespołem Aspergera.

Poziomy wsparcia w ASD – co oznaczają?

W klasyfikacji DSM-5 diagnosta określa, ile wsparcia potrzebuje dana osoba. Używa się trzech poziomów:

• poziom 1 – wymaga wsparcia. Osoba może mówić pełnymi zdaniami i uczyć się lub pracować, ale bez wsparcia ma wyraźne trudności w relacjach, w elastycznym przechodzeniu między zadaniami albo w organizacji codziennych spraw,
• poziom 2 – wymaga znacznego wsparcia. Trudności w komunikacji i elastyczności zachowania są widoczne także dla osób z zewnątrz, a zmiany sytuacji lub planu mocno obciążają,
• poziom 3 – wymaga bardzo znacznego wsparcia. Osoba ma duże ograniczenia w komunikacji, a zmiany i trudne sytuacje wyraźnie utrudniają jej codzienne funkcjonowanie.

Poziom opisuje więc zapotrzebowanie na wsparcie, a nie wartość człowieka ani jego możliwości. Dodatkowo diagnosta zaznacza zwykle, czy w obrazie występuje niepełnosprawność intelektualna lub zaburzenia rozwoju mowy, bo od tego również zależy to, jakiej pomocy potrzeba.

Czego nie mówią poziomy wsparcia?

Poziomy bywają zrozumiane jako „lekki”, „średni” i „ciężki” autyzm. To uproszczenie, które może wprowadzać w błąd. Warto o tym pamiętać z kilku powodów:

• potrzeba wsparcia może być różna w różnych obszarach, na przykład większa w relacjach niż w nauce,
• zmienia się w czasie i zależy od sytuacji, wieku, zmęczenia, stresu i tego, czy otoczenie jest dostosowane,
• osoba, która „dobrze sobie radzi” na zewnątrz, może kosztem dużego wysiłku ukrywać swoje trudności,
• określenie „wysokofunkcjonujący” nie jest oficjalnym terminem diagnostycznym i często pomija to, ile osoba musi z siebie dawać, aby funkcjonować.

Czy ASD można rozpoznać samodzielnie?

Internetowe testy i kwestionariusze mogą być punktem wyjścia do rozmowy, ale nie są diagnozą. Rozpoznanie wymaga rozmowy o rozwoju i codziennym funkcjonowaniu oraz bezpośredniej obserwacji, a często także zróżnicowania od innych trudności, takich jak ADHD, zaburzenia lękowe czy opóźnienie rozwoju mowy. Jak taka diagnoza wygląda, opisujemy w osobnym artykule o diagnozie ASD krok po kroku.

Kiedy warto zgłosić się do specjalisty?

Konsultację warto rozważyć, gdy:

• u dziecka widać powtarzające się trudności w komunikacji, zabawie, kontakcie z rówieśnikami lub reagowaniu na bodźce,
• przedszkole lub szkoła zwracają uwagę na nietypowe zachowania,
• jako dorosły rozpoznajesz u siebie cechy opisywane w spektrum autyzmu i chcesz je zrozumieć,
• masz w ręku opinię lub wynik ze skrótem ASD i potrzebujesz pomocy w jego zrozumieniu oraz w zaplanowaniu wsparcia.

Pojedyncza cecha nie oznacza jeszcze autyzmu, a rozmowa ze specjalistą nie zobowiązuje do niczego. Pozwala spokojnie ocenić sytuację i zdecydować, jakie kroki mają sens.