ADHD a autyzm – podobieństwa i różnice. Jak je rozpoznać?

ADHD i autyzm – dwa różne zaburzenia neurorozwojowe

ADHD (zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi) oraz zaburzenia ze spektrum autyzmu (ASD) należą do zaburzeń neurorozwojowych. Oznacza to, że ich objawy mają związek ze sposobem rozwoju i funkcjonowania układu nerwowego i zazwyczaj są obecne już od okresu dzieciństwa. W ADHD podstawowe trudności dotyczą nieuwagi oraz/lub nadmiernej aktywności i impulsywności. W spektrum autyzmu kluczowe są natomiast trwałe różnice i trudności w zakresie komunikacji oraz interakcji społecznych, a także ograniczone lub powtarzalne wzorce zachowania, zainteresowań i aktywności. Jednocześnie obraz obu zaburzeń jest bardzo zróżnicowany – nie każda osoba z ADHD jest nadruchliwa, podobnie jak nie każda osoba w spektrum prezentuje stereotypowy obraz autyzmu.

Dlaczego ADHD i autyzm bywają ze sobą mylone?

Niektóre zachowania obserwowane w ADHD i autyzmie mogą wyglądać bardzo podobnie, mimo że stoją za nimi inne mechanizmy. Dziecko z ADHD może na przykład nie słuchać rozmówcy, ponieważ jego uwaga szybko przenosi się na inne bodźce. Dziecko w spektrum również może sprawiać wrażenie, że nie słucha, ale przyczyną może być trudność w przetwarzaniu komunikatów społecznych, przeciążenie sensoryczne albo silne skupienie na aktualnie wykonywanej czynności. Podobnie jest w kontaktach z rówieśnikami. Osoba z ADHD może bardzo chcieć nawiązywać relacje, ale przeszkadzać jej mogą impulsywność, przerywanie rozmówcy czy trudność w czekaniu na swoją kolej. W autyzmie większe znaczenie mogą mieć trudności z intuicyjnym odczytywaniem zasad społecznych, komunikacji niewerbalnej, intencji innych osób czy dostosowaniem zachowania do kontekstu społecznego. Z tego powodu pojedynczy objaw rzadko pozwala rozstrzygnąć, z którym zaburzeniem mamy do czynienia.

Co łączy ADHD i spektrum autyzmu?

W obu przypadkach mogą pojawiać się trudności z funkcjami wykonawczymi, organizacją działania, planowaniem, kontrolowaniem reakcji czy elastycznym przechodzeniem między zadaniami. U części osób występuje również zwiększona wrażliwość na bodźce, trudności z regulacją emocji, problemy z koncentracją oraz funkcjonowaniem społecznym. Zarówno dziecko z ADHD, jak i dziecko w spektrum może mieć kłopot z przystosowaniem się do wymagań szkolnych, utrzymaniem przyjaźni czy radzeniem sobie w sytuacjach, w których jednocześnie pojawia się wiele bodźców. Badania wskazują na częściowe nakładanie się cech ADHD i autyzmu również w obszarach uwagi, przetwarzania sensorycznego i funkcjonowania społecznego.

Najważniejsze różnice między ADHD a autyzmem

Jedną z najważniejszych różnic jest charakter podstawowych trudności. W ADHD centralnym problemem jest przede wszystkim regulowanie uwagi, aktywności i impulsów. Osoba może mieć trudność z rozpoczynaniem i kończeniem zadań, zapominać o obowiązkach, gubić przedmioty, łatwo się rozpraszać albo działać bez zastanowienia. W autyzmie kluczowe są natomiast różnice dotyczące komunikacji i wzajemności społecznej oraz obecność ograniczonych, powtarzalnych wzorców zachowania lub zainteresowań. Charakterystyczne mogą być m.in. silna potrzeba przewidywalności, trudności związane ze zmianami, bardzo intensywne zainteresowania czy powtarzalność określonych zachowań. W praktyce diagnostycznej ważne jest więc nie tylko pytanie „co robi dziecko?”, ale również „dlaczego zachowuje się w taki sposób i w jakich sytuacjach się to pojawia?”.

Koncentracja i zainteresowania – podobieństwo, które może wprowadzać w błąd

Ciekawym przykładem nakładania się objawów jest intensywne skupienie na wybranych czynnościach. Osoba z ADHD może mieć ogromną trudność z koncentracją na rutynowym lub mało interesującym zadaniu, a jednocześnie przez długi czas pozostawać pochłonięta aktywnością, która jest dla niej szczególnie atrakcyjna. W spektrum autyzmu również może występować bardzo silne skupienie, ale często wiąże się ono z ograniczonymi lub wyjątkowo intensywnymi zainteresowaniami i potrzebą zajmowania się określonym tematem. Sam fakt, że dziecko potrafi przez długi czas koncentrować się na ulubionej czynności, nie wyklucza więc ADHD, podobnie jak występowanie problemów z koncentracją nie oznacza automatycznie ADHD.

Czy można mieć jednocześnie ADHD i autyzm?

Tak. Współczesne kryteria diagnostyczne pozwalają rozpoznawać ADHD i spektrum autyzmu u tej samej osoby. Wcześniejsze klasyfikacje diagnostyczne traktowały te rozpoznania bardziej rozłącznie, co mogło prowadzić do pomijania części trudności pacjentów. Obecnie wiadomo, że współwystępowanie cech obu zaburzeń jest istotnym zjawiskiem klinicznym. Badania wskazują również, że osoby z jednoczesnymi cechami ADHD i ASD mogą doświadczać większych trudności w funkcjonowaniu poznawczym, adaptacyjnym, emocjonalnym i społecznym niż osoby z jednym rozpoznaniem.

Dlaczego dokładna diagnoza jest tak ważna?

Rozpoznanie ADHD lub autyzmu nie powinno opierać się na pojedynczym zachowaniu, wyniku jednego kwestionariusza ani samym stwierdzeniu, że dziecko „nie potrafi się skupić” lub „ma problemy z rówieśnikami”. Diagnostyka wymaga zebrania dokładnego wywiadu rozwojowego i oceny funkcjonowania w różnych obszarach życia. W przypadku dzieci szczególnie istotne są informacje pochodzące zarówno od rodziców, jak i – w miarę możliwości – ze szkoły lub przedszkola. Specjalista powinien również brać pod uwagę inne możliwe przyczyny obserwowanych trudności, m.in. zaburzenia lękowe, zaburzenia językowe, trudności w uczeniu się czy inne zaburzenia neurorozwojowe. NICE wskazuje ADHD jako jedno z rozpoznań, które należy uwzględnić w diagnostyce różnicowej autyzmu.

Kiedy warto zgłosić się do specjalisty?

Konsultację warto rozważyć, gdy trudności z koncentracją, impulsywnością, zachowaniem, komunikacją, relacjami społecznymi, przystosowaniem do zmian lub przetwarzaniem bodźców są trwałe i wyraźnie wpływają na codzienne funkcjonowanie dziecka, nastolatka lub osoby dorosłej. Szczególnej uwagi wymaga sytuacja, w której wcześniejsze rozpoznanie ADHD nie wyjaśnia wszystkich trudności – na przykład nadal widoczne są znaczące problemy w komunikacji społecznej, sztywność zachowania czy bardzo ograniczone zainteresowania. Sama wcześniejsza diagnoza ADHD nie powinna być powodem do rezygnacji z diagnostyki w kierunku autyzmu, jeśli istnieją ku niej przesłanki.

Podsumowanie

ADHD i spektrum autyzmu mogą mieć wiele cech wspólnych, ale nie są tym samym zaburzeniem. Podobnie wyglądające zachowanie może mieć zupełnie inne podłoże, dlatego w diagnostyce liczy się całościowy obraz funkcjonowania, historia rozwoju oraz charakter i kontekst występujących trudności. Warto również pamiętać, że nie zawsze trzeba wybierać pomiędzy ADHD a autyzmem – oba zaburzenia mogą występować jednocześnie. Prawidłowe rozpoznanie pozwala lepiej zrozumieć potrzeby danej osoby i odpowiednio dobrać formy wsparcia psychologicznego, edukacyjnego oraz – gdy jest to wskazane – medycznego.

Źródła

American Psychiatric Association, Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR), American Psychiatric Association Publishing, 2022.
National Institute for Health and Care Excellence (NICE), Autism spectrum disorder in under 19s: recognition, referral and diagnosis (CG128).
Leitner Y., The Co-Occurrence of Autism and Attention Deficit Hyperactivity Disorder in Children – What Do We Know?, Frontiers in Human Neuroscience, 2014.
Antshel K.M., Russo N., Autism Spectrum Disorders and ADHD: Overlapping Phenomenology, Diagnostic Issues, and Treatment Considerations, Current Psychiatry Reports, 2019.
Rosello R. i wsp., Cognitive, social, and behavioral manifestations of the co-occurrence of autism spectrum disorder and attention-deficit/hyperactivity disorder: A systematic review, Autism, 2022.
Hatch B. i wsp., Diagnosis and treatment of children and adolescents with autism and ADHD, Psychology in the Schools, 2023.