Spektrum autyzmu a zespół Aspergera – czym się różnią?

Czym jest spektrum autyzmu?

Spektrum autyzmu (ASD – Autism Spectrum Disorder) jest zaburzeniem neurorozwojowym, którego cechy dotyczą przede wszystkim dwóch obszarów: komunikacji i interakcji społecznych oraz ograniczonych, powtarzalnych wzorców zachowania, zainteresowań lub aktywności. Mogą występować również nietypowe reakcje na bodźce sensoryczne, np. nadwrażliwość na dźwięki, światło, dotyk czy zapachy. Określenie „spektrum” jest bardzo ważne, ponieważ podkreśla ogromne zróżnicowanie funkcjonowania poszczególnych osób. Jedna osoba może potrzebować niewielkiego wsparcia i prowadzić samodzielne życie, podczas gdy inna może wymagać intensywnej pomocy w wielu obszarach codziennego funkcjonowania.

Czym był zespół Aspergera?

Zespół Aspergera był wcześniej rozpoznawany jako jedna z odrębnych diagnoz należących do grupy całościowych zaburzeń rozwoju. Klasycznie tym określeniem opisywano osoby, u których występowały charakterystyczne dla autyzmu trudności w relacjach społecznych, rozumieniu niepisanych zasad społecznych, elastyczności zachowania czy specyficzne, intensywne zainteresowania, ale bez typowego dla części osób z autyzmem istotnego opóźnienia rozwoju mowy i zwykle bez niepełnosprawności intelektualnej. Dlatego osoba z zespołem Aspergera mogła mówić bardzo sprawnie, mieć bogate słownictwo, osiągać dobre wyniki w nauce, a jednocześnie mieć znaczne trudności z rozumieniem ironii, intencji innych ludzi, nawiązywaniem przyjaźni czy dostosowywaniem zachowania do sytuacji społecznej.

Dlaczego obecnie nie diagnozuje się zespołu Aspergera jako osobnej jednostki?

Istotna zmiana nastąpiła wraz z publikacją DSM-5 w 2013 roku. W tej klasyfikacji wcześniejsze odrębne rozpoznania, m.in. zaburzenie autystyczne i zespół Aspergera, zostały połączone w jedną kategorię – zaburzenie ze spektrum autyzmu. Jednym z powodów było to, że granice pomiędzy wcześniejszymi podtypami okazały się w praktyce diagnostycznej mało jednoznaczne i nie zawsze były stosowane w sposób spójny. Współczesne podejście skupia się więc bardziej na indywidualnym profilu funkcjonowania konkretnej osoby i potrzebnym jej wsparciu niż na przypisywaniu jej do jednego z dawnych podtypów autyzmu.

Czy Asperger oznaczał „łagodny autyzm”?

Takie uproszczenie może być mylące. Osoba, która dawniej otrzymałaby diagnozę zespołu Aspergera, może bardzo dobrze radzić sobie intelektualnie, posiadać szeroką wiedzę i sprawnie komunikować się werbalnie, a mimo to doświadczać poważnych trudności w innych obszarach. Mogą to być problemy z budowaniem i utrzymywaniem relacji, rozumieniem kontekstu społecznego, radzeniem sobie ze zmianą, regulacją emocji czy przeciążeniem sensorycznym. Niektóre osoby przez wiele lat uczą się także świadomie naśladować oczekiwane zachowania społeczne, przez co ich trudności mogą być dla otoczenia mniej widoczne. Dlatego poziomu potrzebnego wsparcia nie powinno się oceniać wyłącznie na podstawie inteligencji, sposobu wypowiadania się czy osiągnięć szkolnych i zawodowych.

Co łączy osoby dawniej diagnozowane z zespołem Aspergera z innymi osobami w spektrum?

Wspólnym mianownikiem są przede wszystkim jakościowe różnice dotyczące komunikacji i interakcji społecznych oraz występowanie ograniczonych lub powtarzalnych zachowań, zainteresowań bądź potrzeby stałości i przewidywalności. U części osób widoczne są również szczególne zainteresowania, silne przywiązanie do rutyny, trudności z nagłą zmianą planów albo nietypowa wrażliwość sensoryczna. Natężenie poszczególnych cech może być jednak bardzo różne. Nie istnieje jeden uniwersalny „obraz osoby z autyzmem”, dlatego dwie osoby posiadające tę samą diagnozę mogą funkcjonować zupełnie inaczej.

A co z osobami, które wcześniej otrzymały diagnozę zespołu Aspergera?

Zmiana klasyfikacji nie oznacza, że wcześniejsza diagnoza była „błędna” ani że nagle przestała mieć znaczenie. W DSM-5-TR wskazano, że osoby z dobrze ustalonym wcześniejszym rozpoznaniem zaburzenia autystycznego, zespołu Aspergera lub PDD-NOS powinny otrzymać diagnozę zaburzenia ze spektrum autyzmu. Jednocześnie określenie „zespół Aspergera” nadal funkcjonuje w języku potocznym i bywa elementem tożsamości osób, które właśnie taką diagnozę otrzymały przed zmianą kryteriów.

Jak obecnie wygląda diagnoza spektrum autyzmu?

Współczesna diagnoza nie powinna sprowadzać się do odpowiedzi na pytanie: „autyzm czy Asperger?”. Jej celem jest określenie, czy dana osoba spełnia kryteria spektrum autyzmu, a następnie możliwie dokładne opisanie jej indywidualnego profilu funkcjonowania. Pod uwagę bierze się m.in. rozwój od dzieciństwa, komunikację werbalną i niewerbalną, relacje społeczne, zainteresowania, zachowania powtarzalne, elastyczność, reakcje sensoryczne oraz wpływ obserwowanych cech na codzienne życie. Ważna jest również ocena współwystępujących trudności, ponieważ ze spektrum mogą współwystępować m.in. ADHD, zaburzenia lękowe, trudności językowe czy niepełnosprawność intelektualna.

Kiedy warto zgłosić się na konsultację?

Konsultację diagnostyczną warto rozważyć wtedy, gdy u dziecka, nastolatka lub osoby dorosłej obserwuje się utrwalone trudności w rozumieniu sytuacji społecznych i budowaniu relacji, bardzo silną potrzebę rutyny, wyjątkowo intensywne lub wąskie zainteresowania, powtarzalne zachowania albo nietypową wrażliwość na bodźce. U części osób cechy spektrum są widoczne od wczesnego dzieciństwa, natomiast u innych stają się wyraźniejsze dopiero wtedy, gdy rosną wymagania społeczne – np. po rozpoczęciu szkoły, w okresie dojrzewania, na studiach czy w pracy. Diagnoza nie służy jedynie nadaniu nazwy trudnościom. Powinna przede wszystkim pomóc lepiej zrozumieć sposób funkcjonowania danej osoby i dobrać odpowiednie formy wsparcia.

Podsumowanie

Najważniejsza różnica między pojęciami „spektrum autyzmu” i „zespół Aspergera” dotyczy więc przede wszystkim współczesnej klasyfikacji diagnostycznej. Zespół Aspergera był dawniej odrębnym rozpoznaniem, natomiast obecnie cechy wcześniej opisywane w ten sposób mieszczą się w szerszej diagnozie spektrum autyzmu. Zamiast dzielić osoby na „autyzm” i „Aspergera”, większą uwagę zwraca się dziś na indywidualny profil mocnych stron, trudności i rzeczywistych potrzeb w zakresie wsparcia.

Źródła

1. World Health Organization (WHO) – Autism, 2025. WHO – informacje o autyzmie
2. World Health Organization – Clinical descriptions and diagnostic requirements for ICD-11 mental, behavioural and neurodevelopmental disorders, 2024. WHO – ICD-11 CDDR
3. American Psychological Association – Autism Spectrum Disorder, 2024. APA – Autism Spectrum Disorder
4. American Psychiatric Association – materiały dotyczące zmian kryteriów ASD w DSM-5. American Psychiatric Association – Autism Spectrum Disorder
5. National Institute for Health and Care Excellence (NICE) – Autism spectrum disorder in adults: diagnosis and management. NICE – wytyczne dotyczące spektrum autyzmu
6. American Academy of Pediatrics – Identification, Evaluation, and Management of Children With Autism Spectrum Disorder, „Pediatrics”, 2020. American Academy of Pediatrics – ASD