Diagnoza ASD krok po kroku – jak wygląda badanie i na co się przygotować?

Dlaczego diagnoza ASD to więcej niż jeden test?

Spektrum autyzmu rozpoznaje się na podstawie całości informacji: opowieści o rozwoju, obserwacji zachowania w kontakcie oraz, w razie potrzeby, dodatkowych badań. Żaden pojedynczy test ani kwestionariusz nie powinien być jedyną podstawą rozpoznania. Dzięki temu można odróżnić ASD od innych trudności, które wyglądają podobnie, na przykład od ADHD, zaburzeń lękowych, opóźnienia rozwoju mowy czy trudności wynikających z doświadczeń w rodzinie lub szkole.

Krok 1. Rozmowa wstępna i wywiad

Proces zwykle zaczyna się od rozmowy. W przypadku dziecka rozmawia z psychologiem rodzic lub opiekun, a przy diagnozie osoby dorosłej – ona sama, czasem także bliska osoba, która pamięta jej dzieciństwo. Pytania dotyczą między innymi:

• przebiegu ciąży i wczesnego rozwoju, momentu pojawienia się mowy, chodzenia i zabawy,
• kontaktu z rówieśnikami i rodziną, sposobu komunikowania się,
• reakcji na dźwięki, dotyk, jedzenie, zmiany planów i nowe sytuacje,
• zainteresowań, rytuałów i tego, co pomaga, gdy jest trudno,
• dotychczasowych opinii, badań i trudności w przedszkolu, szkole lub pracy.

Dzięki tej rozmowie psycholog dostaje obraz, którego nie da się zobaczyć w jednej godzinie obserwacji.

Krok 2. Obserwacja i badanie ADOS-2

Najważniejszą częścią diagnozy bywa bezpośrednia, ustrukturyzowana obserwacja. W naszym centrum służy do tego ADOS-2, czyli standaryzowany protokół obserwacji stosowany w diagnozie spektrum autyzmu. Składa się z kilku modułów dobieranych do wieku i poziomu mowy, więc może być używany u małych dzieci, nastolatków i dorosłych, także u osób, które nie mówią.

W praktyce badanie przypomina zabawę i rozmowę. U młodszych dzieci psycholog proponuje zabawy i sytuacje, w których obserwuje kontakt wzrokowy, wspólną uwagę, zabawę, sposób komunikowania się i reakcje na zmiany. Przy małych dzieciach w pokoju jest rodzic lub opiekun. Starsze dzieci, młodzież i dorośli rozmawiają z diagnostą i wykonują proste zadania społeczne oraz komunikacyjne. Nie ma tu „dobrych” i „złych” odpowiedzi, a badana osoba nie musi się specjalnie przygotowywać.

Krok 3. Badania uzupełniające

Czasem potrzebny jest szerszy obraz. Może to być ocena poziomu rozwoju lub funkcji poznawczych, ocena rozwoju mowy albo konsultacja psychiatryczna czy neurologiczna. Takie badania pomagają odpowiedzieć, jakie wsparcie będzie dla danej osoby najbardziej potrzebne. U dzieci pomocna bywa kompleksowa diagnoza rozwoju, która obejmuje różne obszary funkcjonowania, a nie tylko pytanie „czy to autyzm”.

Krok 4. Omówienie wyników i dalsze wskazówki

Po badaniu psycholog omawia wyniki i wyjaśnia, co z nich wynika. Rodzic lub dorosły otrzymuje opis mocnych stron i trudności oraz konkretne wskazówki: w czym warto pomagać dziecku w domu, jakie dostosowania mogą być potrzebne w przedszkolu lub szkole, a w przypadku dorosłych także w pracy i codziennych sprawach. Jeżeli rozpoznania nie ma, również jest to ważna informacja, ponieważ pozwala szukać innego wyjaśnienia trudności.

Orzeczenia i opinie dla szkoły wydaje zwykle publiczna poradnia psychologiczno-pedagogiczna. Wyniki diagnozy mogą być dla niej cenną informacją, ale nie zastępują jej procedury.

Jak przygotować się do wizyty?

• Zbierz dotychczasową dokumentację: opinie, wyniki badań, karty wypisowe, opinie z przedszkola lub szkoły.
• Spisz kilka konkretnych sytuacji, w których zauważasz trudności, wraz z tym, co pomaga.
• Jeśli masz krótkie nagrania typowych zachowań dziecka, pokaż je psychologowi.
• Przy dorosłych warto przypomnieć sobie wczesne dzieciństwo albo poprosić o to rodzica czy rodzeństwo.
• Dziecko wystarczy uprzedzić prostymi słowami, że będzie rozmowa i zabawa z psychologiem. Nie trzeba go „uczyć” zachowania.

Kiedy warto umówić diagnozę?

Gdy niepokoi Cię rozwój dziecka, nauczyciele zwracają uwagę na trudności, albo gdy jako dorosły od dawna czujesz, że funkcjonujesz inaczej niż oczekuje otoczenie, a nie znasz wyjaśnienia. Diagnoza nie jest „etykietą”, tylko sposobem, żeby lepiej zrozumieć potrzeby i dobrać wsparcie. Dokładniejszy opis samego badania znajdziesz na stronie usługi Diagnoza autyzmu ADOS 2.