Zakupoholizm (oniomania) – gdy zakupy przestają być przyjemnością
· przeczytasz w 2 minuty
Najważniejsze informacje
- Zakupoholizm (oniomania) to kompulsywne kupowanie: zakupy służą głównie poprawie nastroju lub rozładowaniu napięcia, a nie temu, żeby mieć daną rzecz. Należy do uzależnień behawioralnych.
- Sygnały ostrzegawcze to m.in. ukrywanie zakupów, poczucie winy po kupowaniu, długi, nieużywane rzeczy i próby ograniczenia wydatków, które się nie udają. Sezon promocji sam w sobie nie oznacza problemu.
- Pomagają proste zabezpieczenia (lista, czas na namysł, mniej bodźców) oraz rozmowa z psychologiem lub psychoterapeutą, a przy długach także doradztwo finansowe.
Czym jest zakupoholizm?
Zakupoholizm, nazywany też oniomanią lub kompulsywnym kupowaniem, to powtarzające się, trudne do opanowania kupowanie, które nie wynika z potrzeby, tylko z emocji. Osoba kupuje, żeby poczuć ulgę, podekscytowanie albo na chwilę przestać czuć napięcie, smutek czy nudę. Po zakupie często pojawia się wstyd i poczucie winy, a po jakimś czasie przychodzi kolejna chęć, żeby znowu kupić.
Zakupoholizm zalicza się do uzależnień behawioralnych, czyli takich, w których uzależnia nie substancja, a czynność. Nie jest to odrębna jednostka w głównych klasyfikacjach chorób, ale problem jest bardzo realny i na tyle częsty, że psychologowie i psychoterapeuci regularnie się z nim spotykają.
Czarny piątek i wyprzedaże – gdzie jest granica?
Kupowanie w promocji, nawet większe niż planowane, nie oznacza choroby. Okres wyprzedaży po prostu ułatwia impulsywne decyzje: liczy się czas, przeceny i poczucie, że „okazja ucieknie”. O problemie zaczynamy mówić wtedy, gdy zakupy:
- są głównie sposobem na poprawę nastroju albo ucieczkę od trudnych uczuć,
- zdarzają się często, a próby ograniczenia ich kończą się niepowodzeniem,
- prowadzą do długów, pożyczania pieniędzy lub zaniedbywania innych wydatków,
- są ukrywane przed bliskimi albo opisywane nieprawdziwie,
- zostawiają po sobie wstyd, a kupione rzeczy leżą nieużywane, często nawet nierozpakowane.
Skąd się bierze kompulsywne kupowanie?
Zwykle nie ma jednej przyczyny. Często splata się kilka rzeczy: trudności z radzeniem sobie z emocjami, niska samoocena, samotność, przewlekły stres, a czasem także depresja, zaburzenia lękowe lub ADHD. Zakupy dają szybką, krótką ulgę, dlatego mózg szybko uczy się po nie sięgać, a łatwy dostęp do sklepów internetowych, płatności jednym kliknięciem i reklamy dopasowane do nas tylko to ułatwiają.
Co możesz zrobić na początek?
- Ustal listę i budżet przed wejściem do sklepu lub aplikacji. Kup to, co jest na liście.
- Daj sobie czas. Włóż rzecz do koszyka i wróć do niej po dwóch dniach. Wiele „koniecznych” zakupów przestaje być ważnych.
- Utrudnij zakupy. Usuń zapisane dane karty, wyłącz powiadomienia sklepów i wypisz się z newsletterów z promocjami.
- Zapytaj siebie, co czujesz. Zanim kupisz, nazwij emocję: złość, nuda, smutek, zmęczenie. Czasem wystarczy zająć się właśnie nią.
- Znajdź inne źródła przyjemności: spacer, rozmowa, ruch, hobby, które nie wymaga wydawania pieniędzy.
- Porozmawiaj z kimś bliskim. Ukrywanie zakupów podtrzymuje wstyd, a wstyd sprzyja kolejnym zakupom.
Kiedy warto zgłosić się po pomoc?
Jeśli mimo prób nie możesz ograniczyć zakupów, masz długi, kłamiesz o wydatkach albo zakupy odbijają się na związku, pracy czy nastroju, warto porozmawiać ze specjalistą. W psychoterapii pracuje się nad emocjami i przekonaniami, które stoją za kupowaniem, oraz nad tym, jak radzić sobie z napięciem w inny sposób. Przy zadłużeniu przydaje się też wsparcie doradcy finansowego lub poradni dla osób zadłużonych, bo długi to osobny problem, który trzeba uporządkować równolegle.
Możesz zacząć od konsultacji psychologicznej w gabinecie albo online. Na pierwszym spotkaniu wspólnie ustalicie, czy wystarczy kilka rozmów, czy lepsza będzie dłuższa psychoterapia. Jeśli problem dotyczy bliskiej osoby, pomocne bywa też spotkanie dla Ciebie, bo życie obok kogoś, kto wydaje ponad miarę, bywa bardzo obciążające.