ASD u dorosłych – późna diagnoza, maskowanie i życie „bez instrukcji”

Dlaczego ASD u dorosłych bywa przeoczone?

Spektrum autyzmu jest zaburzeniem neurorozwojowym, więc nie pojawia się nagle w dorosłości. U wielu osób nie zostało jednak rozpoznane w dzieciństwie. Powody bywają różne:

• kiedyś wiedza o autyzmie była mniejsza, a diagnozowano głównie dzieci z wyraźnymi trudnościami w mowie i zachowaniu,
• osoby, które dobrze radziły sobie w nauce, bywały uznawane za „zdolne, ale trudne” lub „nieśmiałe”,
• u dziewcząt i kobiet autyzm częściej przybiera mniej oczywistą formę i bywa rozpoznawany później,
• trudności tłumaczono lękiem, depresją, perfekcjonizmem lub nadwrażliwością, a nie odmiennym sposobem funkcjonowania.

Czym jest maskowanie?

Maskowanie to nieświadome lub świadome ukrywanie własnych cech i naśladowanie zachowań, które otoczenie uznaje za „typowe”. Może polegać na uczeniu się na pamięć reakcji w rozmowie, wymuszaniu kontaktu wzrokowego, ukrywaniu intensywnych zainteresowań, tłumieniu ruchów uspokajających albo wcześniejszym planowaniu rozmów.

Z zewnątrz taka osoba może wyglądać na kogoś, kto „świetnie sobie radzi”. Koszt tego bywa jednak duży: przewlekłe zmęczenie po kontaktach z ludźmi, potrzeba długiej samotności, by wrócić do równowagi, poczucie, że „gram rolę”, oraz napięcie, że ktoś się zorientuje. Z czasem może to sprzyjać wypaleniu, lękowi i obniżonemu nastrojowi.

Na co zwracają uwagę dorośli, którzy rozważają ASD?

Nie ma jednej listy objawów, ale dorośli często opisują podobne doświadczenia:

• rozmowy towarzyskie i spotkania grupowe są męczące, a niewypowiedziane zasady trudno odgadnąć,
• przyjaźnie bywają nieliczne lub przychodzą z wysiłkiem,
• ironia, aluzje i niedopowiedzenia bywają mylące, a bezpośrednią szczerość otoczenie czasem odbiera jako brak taktu,
• hałas, światło, tłum albo niektóre tekstury i zapachy przeciążają,
• silna potrzeba rutyny i planu, a niespodziewane zmiany powodują duży stres,
• bardzo głębokie zainteresowania, w których trudno „zrobić pół kroku”,
• po przeciążeniu pojawia się wycofanie, drażliwość albo „zawieszenie”.

Żadna z tych cech osobno nie przesądza o rozpoznaniu. O diagnozie decyduje to, czy występują od dzieciństwa i czy utrudniają życie.

ASD a lęk, depresja i ADHD

U dorosłych w spektrum często współwystępują inne trudności, takie jak zaburzenia lękowe, obniżony nastrój czy ADHD. Bywa też, że ASD zostaje przeoczone, bo ktoś latami leczy lęk lub depresję, a podstawowa przyczyna trudności pozostaje niezauważona. Dlatego przy podejrzeniu spektrum ważna jest ostrożna diagnoza różnicowa, która pozwala odróżnić jedne trudności od drugich albo zobaczyć, że występują razem. O podobieństwach i różnicach między ADHD a autyzmem pisaliśmy w osobnym artykule.

Jak wygląda diagnoza u dorosłych?

Diagnoza obejmuje rozmowę o dzieciństwie, szkole, pracy i relacjach, a także ustrukturyzowaną obserwację, na przykład ADOS-2. W przypadku dorosłych zadania opierają się na umiejętnościach społecznych, komunikacyjnych i językowych oraz łączą swobodną rozmowę z krótkimi, uporządkowanymi sytuacjami. Pomocne bywa przyniesienie dawnych świadectw, opinii lub zapisków oraz rozmowa z osobą, która pamięta nas z dzieciństwa. Cały proces opisujemy w artykule o diagnozie ASD krok po kroku.

Co może dać późna diagnoza?

Diagnoza nie zmienia tego, kim jesteś, ale może zmienić sposób, w jaki to rozumiesz. Dla wielu osób oznacza:

• wyjaśnienie wieloletnich doświadczeń bez obwiniania siebie,
• język, którym można opowiedzieć bliskim lub pracodawcy, czego potrzeba,
• możliwość wprowadzenia praktycznych dostosowań, na przykład spokojniejszego miejsca pracy, jasnych instrukcji czy przerw na regenerację,
• punkt wyjścia do rozmowy z psychologiem lub psychoterapeutą o stresie, relacjach, zmęczeniu i granicach.

Rozmowa z psychologiem lub psychoterapeutą nie zmienia neurorozwojowej odmienności. Może jednak pomóc lepiej ułożyć codzienność, zrozumieć własne reakcje i zadbać o siebie w sposób, który naprawdę pasuje.

Kiedy warto zgłosić się do specjalisty?

Jeśli rozpoznajesz się w tym opisie, od lat czujesz, że funkcjonujesz inaczej, albo wyniki testów internetowych skłoniły Cię do dalszych pytań, możesz umówić konsultację. Przy pierwszej wizycie nie musisz mieć pewności, o co dokładnie pytasz. Wystarczy opowiedzieć, co jest dla Ciebie trudne. Spokojna rozmowa pozwoli ocenić, czy zasadna będzie pełna diagnoza ASD, czy raczej inny rodzaj wsparcia.