Nadpobudliwość ruchowa u dzieci – skąd się bierze i jak sobie z nią poradzić?

Nadpobudliwość ruchowa u dzieci – skąd się bierze i jak sobie z nią poradzić?

· przeczytasz w 3 minuty

Najważniejsze informacje
  • Nadpobudliwość ruchowa to utrzymująca się, nadmierna ruchliwość i impulsywność, która wykracza poza zwykłą dziecięcą energię; może być objawem ADHD, ale też stresu, lęku, problemów ze snem czy innych trudności.
  • Jej przyczyny są złożone: w ADHD ważną rolę odgrywają czynniki rozwojowe i dziedziczne, a nie błędy wychowawcze; dlatego warto ustalić źródło trudności, zanim zacznie się działać.
  • W codziennym życiu pomagają ruch, jasne zasady, przewidywalny rytm dnia i konkretna pochwała, a jeśli trudności trwają i utrudniają funkcjonowanie, potrzebna jest konsultacja psychologa lub lekarza.

Czym jest nadpobudliwość ruchowa?

Nadpobudliwość ruchowa to zwiększona aktywność, której dziecko nie potrafi dostosować do sytuacji. Może wiercić się na krześle, wstawać z miejsca, biegać tam, gdzie wymagane jest spokojne zachowanie, nadmiernie mówić, przerywać innym, mieć kłopot z czekaniem na swoją kolej. Często towarzyszy jej impulsywność, czyli działanie, zanim dziecko zdąży pomyśleć. Rodzice opisują to zwykle jako „silnik, którego nie można wyłączyć”. U małych dzieci dużo ruchu jest naturalne, więc samo to, że dziecko jest żywe, nie oznacza problemu.

Skąd się bierze?

Nie ma jednej przyczyny. Najczęściej wymienia się:

  • ADHD, czyli zaburzenie neurorozwojowe, w którym nadmierna ruchliwość i impulsywność mogą występować razem z trudnościami w koncentracji. Znaczenie mają czynniki dziedziczne i rozwojowe. ADHD nie powstaje przez błędy wychowawcze, choć sposób reagowania dorosłych wpływa na to, jak dziecko sobie radzi,
  • lęk i napięcie emocjonalne, które u części dzieci wyrażają się właśnie ruchem i drażliwością,
  • niedobór snu lub zaburzenia snu,
  • trudności sensoryczne i przeciążenie bodźcami,
  • stres, trudne doświadczenia, zmiany w rodzinie lub w szkole,
  • zbyt duże wymagania lub zbyt mało ruchu w ciągu dnia,
  • czynniki zdrowotne, które może wykluczyć lekarz.

Dlatego sam objaw „dziecko jest bardzo ruchliwe” nie wystarcza do postawienia diagnozy. Trzeba zrozumieć, kiedy i w jakich sytuacjach się pojawia.

Jak odróżnić nadpobudliwość od zwykłej energii?

Pomocne bywają pytania:

  • Czy ruchliwość jest wyraźnie większa niż u rówieśników w tym samym wieku?
  • Czy utrzymuje się od co najmniej kilku miesięcy, a nie tylko w trudnym okresie?
  • Czy występuje w więcej niż jednym miejscu, np. w domu i w szkole?
  • Czy utrudnia dziecku naukę, kontakty z kolegami lub bezpieczeństwo?
  • Czy dziecko ma trudność, by się zatrzymać, nawet gdy bardzo chce?

Jeśli odpowiedź na większość pytań brzmi „tak”, warto skonsultować się ze specjalistą. Kryteria diagnostyczne ADHD przewidują objawy utrzymujące się co najmniej 6 miesięcy, występujące w więcej niż jednym środowisku i wyraźnie obniżające funkcjonowanie. Szerzej o tym piszemy w artykule ADHD czy problemy z koncentracją? Jak je odróżnić?, a o sygnałach, które warto skonsultować, w tekście Czy moje dziecko ma ADHD?

Jak radzić sobie na co dzień?

  • Daj dziecku się ruszać. Codzienny ruch, najlepiej na dworze, pomaga rozładować napięcie. Wpisz go w plan dnia, szczególnie przed nauką.
  • Planuj przerwy ruchowe w trakcie lekcji i odrabiania zadań.
  • Ustal jasne zasady i trzymaj się ich konsekwentnie. Mów krótko, jedno polecenie naraz.
  • Uprzedzaj o zmianach i trzymaj się stałego rytmu dnia.
  • Zauważaj dobre zachowania i chwal je konkretnie oraz od razu. Dla dziecka, które często słyszy uwagi, ta informacja jest bardzo ważna.
  • Dbaj o sen i ogranicz ekrany, zwłaszcza wieczorem.
  • Reaguj spokojnie. Kiedy dziecko wybucha, najpierw pomóż mu się uspokoić, a dopiero potem rozmawiaj o tym, co się stało.
  • Współpracuj ze szkołą: miejsce w klasie, zadania podzielone na części, możliwość krótkiego ruchu.

Jakiej pomocy można szukać u specjalisty?

Pierwszym krokiem jest zwykle konsultacja u psychologa dziecięcego oraz wywiad z rodzicami. Jeśli pojawia się podejrzenie ADHD, możliwa jest pogłębiona diagnoza ADHD u dzieci. Po niej planuje się wsparcie, które u różnych dzieci wygląda inaczej: psychoedukacja dla rodziców, trening umiejętności wychowawczych, wsparcie w szkole, praca z dzieckiem nad emocjami i samokontrolą. W niektórych przypadkach lekarz psychiatra rozważa także leczenie farmakologiczne. Jako uzupełnienie planu terapeutycznego bywa brany pod uwagę trening EEG biofeedback, który nie zastępuje diagnozy ani innych form pomocy.

Czego nie robić?

  • Karać za ruchliwość, której dziecko nie potrafi opanować.
  • Zakładać, że dziecko robi to „na złość”.
  • Porównywać z innymi dziećmi.
  • Obarczać siebie winą jako rodzic. Szukanie pomocy to troska, a nie dowód porażki.

Podsumowanie

Nadpobudliwość ruchowa ma różne źródła i nie zawsze oznacza ADHD, ale gdy utrzymuje się i utrudnia dziecku życie, warto ją zrozumieć. Domowe sposoby, takie jak ruch, jasne zasady i spokojna reakcja dorosłych, mogą pomóc, a dobrze przeprowadzona diagnoza pokaże, jakiego wsparcia dziecko potrzebuje.

Źródła

Wolraich M.L. i wsp., Clinical Practice Guideline for the Diagnosis, Evaluation, and Treatment of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder in Children and Adolescents, American Academy of Pediatrics, „Pediatrics”, 2019.

National Institute for Health and Care Excellence (NICE), Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management (NG87).

Centers for Disease Control and Prevention (CDC), Signs and Symptoms of ADHD oraz Treatment of ADHD.

Artykuł skonsultowany merytorycznie z Pauliną Stacherską. Ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą.