Moje dziecko ma problemy z koncentracją – jaka terapia będzie dla niego najlepsza?

Problemy z koncentracją – nie zawsze chodzi o ADHD

Koncentracja uwagi zależy od wielu czynników. Dziecko może mieć trudności z dłuższym skupieniem się z powodu ADHD, ale również przewlekłego stresu, lęku, problemów emocjonalnych, niewystarczającej ilości snu, przeciążenia obowiązkami czy trudności szkolnych. Znaczenie mogą mieć także specyficzne trudności w uczeniu się, zaburzenia ze spektrum autyzmu, problemy sensoryczne, a w niektórych przypadkach również czynniki zdrowotne. Dlatego samo stwierdzenie, że dziecko „słabo się koncentruje”, nie wystarcza do wyboru terapii.

Warto zwrócić uwagę, kiedy i w jakich sytuacjach pojawiają się problemy. Czy dziecko ma trudności zarówno w domu, jak i w szkole? Czy nie potrafi skupić się również na aktywnościach, które lubi? Czy szybko się męczy, potrzebuje ciągłego przypominania poleceń, gubi rzeczy albo zapomina, co miało zrobić? A może trudności występują głównie podczas czytania, pisania lub wykonywania zadań wymagających większego wysiłku? Takie informacje pomagają określić dalszy kierunek diagnozy i terapii.

Od czego zacząć?

Jeżeli problemy z koncentracją są częste, utrzymują się przez dłuższy czas i zaczynają wpływać na naukę, zachowanie lub codzienne funkcjonowanie dziecka, warto rozpocząć od konsultacji psychologicznej i dokładnego wywiadu z rodzicem. W zależności od zgłaszanych trudności specjalista może zaproponować pogłębioną diagnostykę, np. w kierunku ADHD, ocenę funkcjonowania poznawczego i emocjonalnego albo konsultację z innym specjalistą.

W przypadku podejrzenia ADHD diagnoza nie powinna opierać się na pojedynczym teście. Istotne jest zebranie informacji dotyczących funkcjonowania dziecka w różnych środowiskach, przede wszystkim w domu i w szkole, przebiegu jego rozwoju oraz czasu występowania i nasilenia objawów. Należy również rozważyć inne możliwe przyczyny obserwowanych trudności. Takie kompleksowe podejście jest zgodne z aktualnymi zaleceniami dotyczącymi diagnozowania ADHD u dzieci.

Terapia psychologiczna i oddziaływania behawioralne

Jeżeli trudności dziecka dotyczą nie tylko koncentracji, ale również organizacji działania, impulsywności, regulowania emocji czy przestrzegania zasad, pomocne mogą być oddziaływania psychologiczne i behawioralne. Ich celem nie jest po prostu wymaganie od dziecka, aby „bardziej się skupiło”, lecz nauczenie go konkretnych strategii ułatwiających codzienne funkcjonowanie.

W zależności od wieku i potrzeb dziecka praca może obejmować m.in. dzielenie większych zadań na krótsze etapy, planowanie kolejności czynności, ograniczanie rozpraszaczy, stosowanie jasnych i krótkich poleceń, wzmacnianie pożądanych zachowań czy rozwijanie umiejętności organizacji czasu. Szczególnie u młodszych dzieci bardzo ważnym elementem pomocy może być trening dla rodziców, podczas którego uczą się oni skutecznych sposobów wspierania dziecka. Terapia behawioralna i trening rodzicielski należą do metod rekomendowanych w leczeniu ADHD u dzieci.

Wsparcie dziecka w szkole

Czasami nawet dobrze dobrana terapia nie przyniesie oczekiwanych rezultatów, jeśli dziecko codziennie funkcjonuje w środowisku niedostosowanym do jego możliwości. Dlatego bardzo ważna jest współpraca rodziców, specjalistów oraz szkoły. Dziecku z problemami z koncentracją może pomagać miejsce z mniejszą liczbą bodźców, krótkie i jednoznaczne instrukcje, dzielenie złożonych zadań na etapy, upewnianie się, że zrozumiało polecenie, a także pomoc w planowaniu i organizowaniu pracy.

W przypadku dzieci z ADHD interwencje szkolne są traktowane jako istotna część postępowania terapeutycznego. Do metod o potwierdzonej skuteczności należą m.in. behawioralne zarządzanie zachowaniem w klasie oraz trening umiejętności organizacyjnych, obejmujący planowanie, zarządzanie czasem i organizowanie materiałów szkolnych.

A może biofeedback EEG?

Rodzice dzieci mających problemy z koncentracją często pytają również o biofeedback EEG (neurofeedback). Jest to metoda treningowa wykorzystująca rejestrację aktywności bioelektrycznej mózgu i informację zwrotną przekazywaną dziecku w czasie rzeczywistym. W praktyce dziecko wykonuje zadania treningowe, a przebieg ćwiczenia jest uzależniony od rejestrowanej aktywności EEG.

Biofeedback EEG może być rozważany jako metoda uzupełniająca, jednak nie powinien zastępować diagnostyki ani metod leczenia o najlepiej potwierdzonej skuteczności. Szczególnie w przypadku ADHD podstawą postępowania pozostają odpowiednio dobrane interwencje behawioralne, wsparcie rodziców i szkoły, a u części dzieci również leczenie farmakologiczne prowadzone przez lekarza. Dobór neurofeedbacku powinien uwzględniać indywidualne potrzeby dziecka i cel terapii.

Kiedy rozważyć leczenie farmakologiczne?

Jeżeli problemy z koncentracją wynikają z ADHD i znacząco utrudniają dziecku codzienne funkcjonowanie, jednym z elementów leczenia może być farmakoterapia prowadzona przez lekarza. Nie oznacza to, że każde dziecko mające problemy z koncentracją powinno otrzymywać leki. Decyzja zależy m.in. od wieku, rozpoznania, nasilenia objawów oraz stopnia, w jakim wpływają one na funkcjonowanie dziecka.

Zalecenia różnią się również w zależności od wieku. U młodszych dzieci szczególną rolę przypisuje się interwencjom behawioralnym i treningowi rodzicielskiemu. U dzieci w wieku szkolnym z rozpoznanym ADHD leczenie może obejmować połączenie farmakoterapii, oddziaływań behawioralnych oraz odpowiedniego wsparcia w środowisku szkolnym.

Najlepsza terapia to terapia dobrana do przyczyny problemu

Nie ma jednej metody, która będzie najlepsza dla każdego dziecka mającego trudności z koncentracją. U jednego dziecka najważniejsza będzie terapia psychologiczna i praca z rodzicami, u innego dostosowanie sposobu nauki i wsparcie w szkole, a przy rozpoznaniu ADHD może być potrzebne połączenie kilku form pomocy. W wybranych przypadkach można również rozważyć trening biofeedback EEG jako element szerszego planu terapeutycznego.

Dlatego zamiast rozpoczynać terapię wyłącznie na podstawie objawu „słabej koncentracji”, warto najpierw odpowiedzieć na pytanie: z czego te trudności wynikają? Dobrze przeprowadzona diagnoza pozwala określić mocne i słabsze strony dziecka oraz zaplanować pomoc odpowiadającą jego rzeczywistym potrzebom.

Źródła

Wolraich M.L. i wsp., Clinical Practice Guideline for the Diagnosis, Evaluation, and Treatment of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder in Children and Adolescents, American Academy of Pediatrics, „Pediatrics”, 2019.
Centers for Disease Control and Prevention (CDC), Treatment of ADHD, informacje dotyczące terapii ADHD u dzieci.
Centers for Disease Control and Prevention (CDC), Parent Training in Behavior Management for ADHD.
Centers for Disease Control and Prevention (CDC), ADHD in the Classroom.
National Institute for Health and Care Excellence (NICE), Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management (NG87).