Jak zdiagnozować ADHD u osoby dorosłej?

ADHD u dorosłych – jakie objawy mogą skłonić do diagnozy?

ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym, co oznacza, że jego początki sięgają okresu dzieciństwa, choć u wielu osób zostaje rozpoznane dopiero w dorosłości. Objawy mogą również zmieniać swój obraz wraz z wiekiem. Nadmierna ruchliwość charakterystyczna dla części dzieci u dorosłego może być odczuwana bardziej jako wewnętrzny niepokój, potrzeba ciągłego zajmowania się czymś czy trudność w odpoczynku. Z kolei problemy z koncentracją mogą ujawniać się podczas pracy, nauki, prowadzenia rozmowy lub wykonywania monotonnych obowiązków.

Do częstych powodów zgłaszania się dorosłych na diagnozę należą trudności z organizacją i planowaniem, rozpoczynanie wielu zadań bez ich kończenia, odkładanie obowiązków do ostatniej chwili, częste spóźnienia, zapominanie o spotkaniach, gubienie przedmiotów, problemy z utrzymaniem uwagi podczas czytania lub rozmowy oraz działanie pod wpływem impulsu. Niektóre osoby opisują również potrzebę silnej presji czasu, aby rozpocząć zadanie, oraz duże trudności z wykonywaniem czynności, które są monotonne lub mało interesujące. Same takie trudności nie wystarczają jednak do rozpoznania ADHD.

Jak wygląda diagnoza ADHD u osoby dorosłej?

Podstawą diagnozy jest szczegółowy wywiad kliniczny i rozwojowy. Specjalista pyta nie tylko o aktualne problemy, lecz także o wcześniejsze etapy życia: dzieciństwo, okres szkolny, naukę, relacje z rówieśnikami, funkcjonowanie w domu, a następnie edukację, pracę zawodową, związki i codzienne obowiązki w życiu dorosłym.

Jest to szczególnie ważne, ponieważ ADHD nie jest zaburzeniem, które pojawia się nagle w wieku 30 czy 40 lat. Według kryteriów DSM-5 część objawów musi być obecna przed ukończeniem 12. roku życia. Nie oznacza to jednak, że osoba dorosła musi posiadać diagnozę z dzieciństwa. Część osób przez wiele lat kompensuje swoje trudności dzięki wysokim możliwościom intelektualnym, dużemu wsparciu rodziny, wypracowanym strategiom lub funkcjonowaniu w środowisku zapewniającym dużo struktury. Problemy mogą stać się znacznie bardziej widoczne dopiero wtedy, gdy wzrasta liczba obowiązków i konieczność samodzielnego zarządzania czasem.

Wywiad DIVA-5 w diagnostyce ADHD

Jednym z narzędzi wykorzystywanych w diagnostyce osób dorosłych jest DIVA-5 (Diagnostic Interview for ADHD in Adults). Jest to ustrukturyzowany wywiad diagnostyczny opracowany na podstawie kryteriów DSM-5. Obejmuje 18 kryteriów objawowych należących do dwóch głównych obszarów: zaburzeń koncentracji uwagi oraz nadpobudliwości i impulsywności.

Podczas DIVA-5 analizowane są zarówno objawy występujące obecnie, jak i ich odpowiedniki występujące w dzieciństwie. Specjalista nie ogranicza się do pytania, czy dana trudność występuje. Ważne są konkretne przykłady z życia oraz odpowiedź na pytanie, czy objaw ma charakter przewlekły i czy rzeczywiście wpływa na funkcjonowanie danej osoby. Analizuje się m.in. naukę i pracę, relacje z innymi ludźmi, życie rodzinne, organizację codziennych obowiązków oraz funkcjonowanie społeczne. DIVA-5 nie jest więc prostym testem, którego wynik automatycznie potwierdza lub wyklucza ADHD – wymaga interpretacji klinicznej.

Dlaczego podczas diagnozy pytamy o dzieciństwo?

Dorosłej osobie nie zawsze łatwo jest przypomnieć sobie, jak funkcjonowała kilkadziesiąt lat wcześniej. Dlatego, jeśli jest to możliwe, pomocne mogą być informacje uzyskane od rodzica lub innej osoby, która dobrze znała badanego w dzieciństwie. Cennym źródłem informacji bywają również świadectwa szkolne, opinie z poradni psychologiczno-pedagogicznej czy inne dokumenty z tego okresu.

Specjalista może pytać m.in. o zapominanie przyborów szkolnych, gubienie rzeczy, trudności z odrabianiem lekcji, „bujanie w obłokach”, problemy z wykonywaniem poleceń, nadruchliwość, impulsywne zachowania czy uwagi nauczycieli dotyczące koncentracji. Jednocześnie brak dokumentacji z dzieciństwa sam w sobie nie przekreśla możliwości przeprowadzenia diagnostyki – informacje o wcześniejszym funkcjonowaniu można zbierać z różnych dostępnych źródeł.

Kwestionariusze i testy – czy wystarczą do rozpoznania ADHD?

W procesie diagnostycznym mogą być stosowane dodatkowe kwestionariusze oceniające nasilenie objawów ADHD oraz narzędzia wspomagające ocenę uwagi, impulsywności czy funkcji wykonawczych. Mogą dostarczyć specjaliście wartościowych informacji, ale wynik pojedynczego testu nie powinien być podstawą rozpoznania ADHD.

Podkreślają to również wytyczne NICE: diagnoza powinna opierać się na pełnej ocenie klinicznej i psychospołecznej, wywiadzie rozwojowym i psychiatrycznym oraz ocenie funkcjonowania osoby w różnych obszarach życia. Skale i kwestionariusze są narzędziami pomocniczymi, a nie samodzielną metodą diagnozowania ADHD.

Diagnostyka różnicowa – bardzo ważny element diagnozy ADHD

Jednym z najważniejszych etapów diagnozy jest sprawdzenie, czy obserwowanych trudności nie można lepiej wyjaśnić innym problemem. Zaburzenia koncentracji, problemy z pamięcią, niepokój czy trudności z organizacją mogą występować również m.in. w depresji, zaburzeniach lękowych, chorobie afektywnej dwubiegunowej, PTSD, zaburzeniach snu, spektrum autyzmu, przy używaniu substancji psychoaktywnych oraz w niektórych problemach somatycznych.

ADHD może oczywiście współwystępować z innymi zaburzeniami. Zadaniem diagnosty nie jest więc wyłącznie stwierdzenie obecności określonej liczby objawów, lecz ustalenie ich charakteru, czasu pojawienia się i wpływu na życie pacjenta oraz ocena, czy istnieje inne, bardziej prawdopodobne wyjaśnienie zgłaszanych problemów. Na znaczenie szczegółowej diagnostyki różnicowej zwracają uwagę również polscy eksperci zajmujący się ADHD u osób dorosłych.

Co jest potrzebne do rozpoznania ADHD u osoby dorosłej?

W uproszczeniu diagnoza wymaga stwierdzenia odpowiedniej liczby utrzymujących się objawów nieuwagi i/lub nadruchliwości oraz impulsywności. W przypadku osób dorosłych DSM-5 przyjmuje próg co najmniej 5 objawów w jednej lub obu grupach objawowych. Istotne jest jednak nie tylko ich występowanie. Objawy powinny mieć charakter przewlekły, część z nich musi być obecna już przed 12. rokiem życia, powinny występować w więcej niż jednym środowisku oraz powodować rzeczywiste trudności w codziennym funkcjonowaniu.

Dlatego prawidłowa diagnoza ADHD u dorosłego jest czymś więcej niż odpowiedzią na pytanie: „Czy mam problemy z koncentracją?”. Jej celem jest odtworzenie sposobu funkcjonowania danej osoby na przestrzeni życia i zrozumienie, z czego wynikają jej obecne trudności. Dobrze przeprowadzony proces diagnostyczny pozwala nie tylko potwierdzić lub wykluczyć ADHD, ale również wskazać inne obszary wymagające uwagi oraz zaplanować dalsze postępowanie.

Co po diagnozie ADHD?

Po zakończeniu procesu diagnostycznego pacjent powinien otrzymać omówienie wyników i wniosków oraz informacje dotyczące możliwych dalszych działań. Jeśli rozpoznanie ADHD zostanie potwierdzone, postępowanie może obejmować psychoedukację, strategie poprawiające organizację i zarządzanie czasem, oddziaływania psychologiczne oraz – po konsultacji lekarskiej i w przypadku odpowiednich wskazań – leczenie farmakologiczne. Dobór metod powinien być indywidualny i uwzględniać nasilenie objawów, współwystępujące trudności oraz potrzeby konkretnej osoby.

Źródła:

1. American Psychiatric Association (APA) – Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, DSM-5 / DSM-5-TR, kryteria diagnostyczne ADHD. American Psychiatric Association – informacje dotyczące kryteriów ADHD
2. National Institute for Health and Care Excellence (NICE) – Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management (NG87). Wytyczne NICE dotyczące ADHD
3. Gondek T.M. i wsp. – Diagnostyka i postępowanie terapeutyczne u dorosłych z ADHD. Rekomendacje Sekcji Kształcenia Specjalizacyjnego Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego i koalicji organizacji na rzecz osób z ADHD, Psychiatria Spersonalizowana 2024; 3(3–4): 43–73. Rekomendacje dotyczące diagnostyki ADHD u dorosłych
4. Kooij J.J.S., Francken M.H., Bron T.I., Wynchank D. – DIVA-5. Diagnostic Interview for ADHD in Adults, DIVA Foundation, Haga, 2019.
5. Polskie Towarzystwo Psychiatryczne / Katedra i Klinika Psychiatryczna WUM – stanowisko dotyczące diagnozowania i leczenia ADHD u osób dorosłych, 2026. Stanowisko dotyczące ADHD u dorosłych