Czym jest genogram? Czy dziedziczymy traumy po przodkach?

Czym jest genogram?

Genogram można porównać do rozbudowanego drzewa genealogicznego. Zwykłe drzewo genealogiczne pokazuje przede wszystkim, kto jest z kim spokrewniony. Genogram zawiera znacznie więcej informacji – może przedstawiać charakter relacji pomiędzy członkami rodziny, rozwody, konflikty, zerwanie kontaktu, śmierć bliskich osób, choroby, uzależnienia, problemy psychiczne, doświadczenia przemocy, migracje, utratę majątku czy inne wydarzenia, które miały istotny wpływ na funkcjonowanie rodziny.

Najczęściej analizuje się co najmniej trzy pokolenia. Dzięki temu można zobaczyć rodzinę nie jako zbiór pojedynczych osób, ale jako pewien system, w którym doświadczenia jednego pokolenia mogą wpływać na kolejne. Genogram jest wykorzystywany m.in. w terapii rodzinnej i podejściu systemowym. Nie jest testem psychologicznym ani narzędziem, które samo w sobie pozwala postawić diagnozę. Stanowi raczej punkt wyjścia do rozmowy, stawiania hipotez i lepszego zrozumienia historii rodzinnej. Wielopokoleniowe mapy rodziny są również wykorzystywane klinicznie do analizowania historii traum i powtarzających się wzorców.

Co można zobaczyć dzięki genogramowi?

Podczas tworzenia genogramu czasami zauważamy zależności, których wcześniej nie dostrzegaliśmy. W kolejnych pokoleniach mogą powtarzać się np. trudności w tworzeniu bliskich relacji, uzależnienia, przemoc, rozwody, nadmierna kontrola, unikanie konfliktów, problemy z wyrażaniem emocji albo określone sposoby wychowywania dzieci. Znaczenie mogą mieć również wydarzenia historyczne – wojna, przesiedlenia, utrata domu, bieda, śmierć rodzica czy długotrwałe rozdzielenie rodziny.

Nie oznacza to jednak, że jeśli dane wydarzenie powtarza się w rodzinie, musi istnieć między nimi bezpośredni związek przyczynowy. Genogram pomaga dostrzec wzorce, ale nie udowadnia ich przyczyny. W pracy psychologicznej ważniejsze od samego znalezienia podobieństwa jest zastanowienie się, jakie znaczenie miało ono dla poszczególnych członków rodziny i czy wpływa na funkcjonowanie osoby obecnie.

Czym jest trauma międzypokoleniowa?

Trauma międzypokoleniowa odnosi się do sytuacji, w której konsekwencje traumatycznych doświadczeń jednej generacji są obserwowane również w kolejnych pokoleniach. American Psychological Association opisuje ją jako przekazywanie następstw traumy z pokolenia, które jej doświadczyło, na następne generacje. Mechanizmy tego zjawiska nie są jednak jeszcze w pełni poznane.

Dobrym przykładem może być rodzina, która doświadczyła wojny. Dziadkowie mogli nauczyć się, że świat jest niebezpieczny, jedzenie trzeba gromadzić, pieniądze należy oszczędzać na najgorszy scenariusz, a emocji lepiej nie okazywać. Ich dzieci mogły wychowywać się w atmosferze nadmiernej ostrożności i lęku, mimo że same wojny już nie doświadczyły. Następnie część tych sposobów myślenia i reagowania mogła zostać przekazana wnukom. W ten sposób skutki traumatycznego wydarzenia mogą być obecne w rodzinie długo po jego zakończeniu.

Jak trauma może być przekazywana kolejnym pokoleniom?

Jednym z najlepiej zrozumiałych mechanizmów jest uczenie się określonych zachowań i sposobów reagowania. Dziecko obserwuje rodziców i na tej podstawie tworzy własne przekonania dotyczące świata, relacji i bezpieczeństwa. Rodzic, który sam doświadczył poważnej traumy, może być np. nadmiernie czujny, emocjonalnie niedostępny, bardzo kontrolujący albo mieć trudności z regulacją własnych emocji. Dziecko nie musi znać przyczyny tych zachowań – wystarczy, że przez wiele lat funkcjonuje w takim środowisku.

Znaczenie może mieć również sposób komunikowania o traumie. Czasami wydarzenia z przeszłości są w rodzinie wielokrotnie opowiadane i stają się częścią rodzinnej tożsamości. W innych rodzinach dzieje się odwrotnie – obowiązuje zasada „o tym się nie mówi”. Dziecko może jednak odczuwać napięcie, obserwować reakcje dorosłych i zauważać, że pewne tematy wywołują silne emocje. Badacze wskazują, że zarówno funkcjonowanie rodziny, relacje z opiekunami, jak i sposób komunikowania o traumatycznych wydarzeniach mogą uczestniczyć w międzypokoleniowym przekazywaniu ich konsekwencji.

Czy traumę można odziedziczyć w genach?

To jedno z najciekawszych, ale jednocześnie najbardziej upraszczanych zagadnień związanych z traumą międzypokoleniową. Badania nad epigenetyką pokazują, że doświadczenia środowiskowe mogą wpływać na sposób regulacji aktywności genów, nie zmieniając samej sekwencji DNA. Badano m.in. zmiany związane z regulacją reakcji stresowej u osób, które przeżyły traumatyczne wydarzenia, oraz u ich potomstwa.

Nie można jednak na tej podstawie powiedzieć, że człowiek po prostu „dziedziczy traumę w DNA”. Badania na zwierzętach dostarczają istotnych dowodów na możliwość epigenetycznego przekazywania następstw stresu, natomiast w przypadku ludzi sytuacja jest znacznie bardziej skomplikowana. Trudno oddzielić wpływ biologiczny od wychowania, środowiska, sytuacji społecznej, doświadczeń w okresie prenatalnym czy zachowania rodziców. Przeglądy badań podkreślają, że mechanizmy epigenetycznej transmisji traumy u ludzi nadal pozostają przedmiotem dyskusji i wymagają dalszych badań.

Czy jesteśmy skazani na powtarzanie historii rodziny?

Nie. To bardzo ważne, ponieważ pojęcie traumy międzypokoleniowej bywa przedstawiane w sposób deterministyczny: „moja babcia przeżyła traumę, dlatego ja muszę mieć określone problemy”. Psychologia nie daje podstaw do tak prostego wniosku. Historia rodzinna może wpływać na człowieka, ale nie przesądza o jego przyszłości.

Człowiek rozwija się pod wpływem wielu czynników – predyspozycji biologicznych, relacji z rodzicami i innymi bliskimi osobami, środowiska, indywidualnych doświadczeń, zasobów psychicznych czy wsparcia społecznego. Co więcej, między pokoleniami przekazywane są nie tylko trudności. Możemy przejmować również odporność psychiczną, sposoby radzenia sobie, wartości, poczucie więzi, zaradność czy umiejętność adaptowania się do trudnych warunków.

Jak wygląda praca z genogramem u psychologa?

Tworzenie genogramu może odbywać się stopniowo podczas kolejnych spotkań. Psycholog może pytać m.in. o rodziców i dziadków, relacje między członkami rodziny, ważne wydarzenia, straty, choroby, rozwody, konflikty czy sposób wychowywania dzieci. Następnie wspólnie z pacjentem można zastanowić się, czy w historii rodziny występują powtarzające się schematy.

Celem nie jest szukanie winnych ani udowadnianie, że wszystkie obecne problemy mają źródło w poprzednich pokoleniach. Genogram może natomiast pomóc odpowiedzieć na pytania: „Skąd znam ten sposób reagowania?”, „Jak w mojej rodzinie radzono sobie z emocjami?”, „Jakie przekonania wyniosłem z domu?” czy „Które rodzinne schematy chcę kontynuować, a które zmienić?” Samo dostrzeżenie zależności bywa ważnym elementem pracy psychologicznej.

Genogram pomaga zrozumieć – nie przewiduje przyszłości

Historia rodziny może mieć znaczenie dla naszego obecnego funkcjonowania, ale nie jest wyrokiem. Badania nad traumą międzypokoleniową wskazują, że skutki bardzo trudnych doświadczeń mogą być widoczne również u potomków osób bezpośrednio narażonych na traumę, przy czym prawdopodobnie uczestniczy w tym wiele wzajemnie powiązanych mechanizmów – psychologicznych, rodzinnych, społecznych i biologicznych.

Genogram pozwala spojrzeć na własne trudności w szerszej perspektywie. Czasami pomaga zrozumieć, dlaczego pewne sposoby reagowania były kiedyś potrzebne i chroniły rodzinę, choć obecnie mogą już utrudniać życie. Rozpoznanie rodzinnego schematu nie oznacza konieczności jego powtarzania. Przeciwnie – może stać się pierwszym krokiem do świadomego budowania innych sposobów przeżywania emocji, tworzenia relacji i reagowania na trudne sytuacje.

Źródła

1. American Psychological Association, Intergenerational trauma, APA Dictionary of Psychology.
2. American Psychological Association, War’s enduring legacy: How does trauma haunt future generations?
3. American Psychological Association, The legacy of trauma.
4. Yehuda R., Lehrner A., Intergenerational transmission of trauma effects: putative role of epigenetic mechanisms, World Psychiatry, 2018.
5. Ramo-Fernández L. i wsp., Biological Embedding of Early-Life Adversity and a Scoping Review of the Evidence for Intergenerational Epigenetic Transmission of Stress and Trauma in Humans, Genes, 2023.
6. Holuka C. i wsp., Transgenerational impacts of early life adversity: from health determinants, implications to epigenetic consequences, Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 2024.
7. Impact of intergenerational trauma on second-generation descendants: a systematic review, przegląd systematyczny.