Zaburzenia związane z bólem podczas stosunku płciowego (pochwica i dyspareunia)

Odczuwanie bólu często związane jest z bezwiednym skurczem mięśni dolnej ściany miednicy. Ból i skurcz najczęściej współwystępują, jednak klasyfikowane są jako oddzielne zaburzenia. Sam skurcz mięśni, uniemożliwiający lub znacznie utrudniający wprowadzenie członka do pochwy, nazywany jest pochwicą. Jest to zaburzenie głównie psychogenne. Ból odczuwany przy próbie penetracji lub w jej trakcie na różnej głębokości określa się jako dyspareunię. Ta ostatnia ma zazwyczaj mieszaną etiologię – powstaje wskutek nakładania się czynników biologicznych i psychicznych oraz behawioralnych. Pochwica i dyspareunia mają wiele cech wspólnych: występuje skurcz mięśni (bezwiedny lub świadomy, ograniczony do zwieracza pochwy lub rozszerzający się na inne grupy mięśni); pojawia się ból (przy dotyku powierzchownych struktur przedsionka pochwy, we wnętrzu przedsionka, w głębi pochwy – może być ograniczony do dotyku albo występować przewlekle); występuje lęk przed penetracją i związanym z nią bólem; rozwija się (choć nie u wszystkich kobiet) tendencja do unikania kontaktów intymnych. 

Przyczyny występowania dolegliwości bólowych w czasie stosunku obejmują wiele czynników biologicznych, psychoseksualnych oraz związanych z zachowaniami seksualnymi w relacji partnerskiej. Ból odczuwany głęboko we wnętrzu pochwy jest najczęściej pochodzenia biologicznego – może się wiązać z występowaniem endometriozy i innych chorób w obrębie miednicy lub stanowić działanie niepożądane radioterapii. Ból bardziej powierzchowny może mieć podłoże mieszane. Pojawia się w przebiegu: infekcji (grzybiczej lub bakteryjnej) pochwy i przylegających gruczołów lub układu moczowego, stanu zapalnego bez infekcji (nadreaktywność komórek układu immunologicznego – mastocytów), wad anatomicznych (agenezja pochwy, włóknista błona dziewicza), niedoborów hormonalnych (atrofia pomenopauzalna), nadreaktywności i skurczu mięśni, chorób naczyniowych i neurologicznych, zaburzeń jatrogennych (wynikających z działań medycznych – np. nieprawidłowe zaopatrzenie po porodzie, radioterapia narządów miednicy). Może też mieć psychologiczne przyczyny, które obejmują między innymi: wspomnienie nieudanych w przeszłości kontaktów seksualnych lub nadużycia seksualnego, zaburzenia depresyjne i lękowe, współwystępowanie zaburzeń pożądania i podniecenia, negatywne przekonania dotyczące seksualności i intymności. Istotne są także czynniki związane z relacją partnerską, takie jak niewystarczająca gra wstępna, brak bliskości emocjonalnej i współdziałania w sytuacji intymnej, konflikty (w tym dominujący, nadużywający, poniżający partner), brak wystarczającego podniecenia ze względu na małą atrakcyjność partnera i brak satysfakcji seksualnej, niedostosowanie anatomiczne partnerów (np. zbyt duży członek lub nieprawidłowa anatomia pochwy).